Chuyên mục: Chuyên đề

Chương XLVII: “Ái Tình / Eros” và “Đạo Đức / Ethos” gặp nhau và sinh hoa kết quả trong tâm hồn con người
8:31 AM 11/07/2016

Chương XLVII:  

 

“Ái Tình / Eros” và “Đạo Đức / Ethos” gặp nhau

và sinh hoa kết quả trong tâm hồn con người

 

1. Trong suốt dòng suy tư về lời tuyên bố của Đức Kitô trong diễn từ trên núi, trong đó khi liên hệ tới giới răn «chớ ngoại tình» Người đã ví «dục vọng» («cái nhìn dục vọng») với sự «ngoại tình trong lòng», chúng ta đã cố trả lời câu hỏi: những lời ấy chỉ kết án «tâm địa» con người hay trước hết đó là một lời mời gọi hướng tới cõi lòng? Một tiếng gọi được hiểu là mang tính đạo đức. Một tiếng gọi quan trọng và cốt yếu đối với chính nền đạo đức (ethos) của Tin mừng. Chúng ta đã trả lời rằng những lời nói trên trước hết là một tiếng gọi.


Đồng thời, chúng ta đã cố đưa suy tư tiếp cận những «lộ trình» đi xuyên qua tâm thức của con người thời đại. Trong Phần Một trước đây, chúng ta đã có lần nhắc đến «eros» (ái tình). Từ Hy lạp này, từ lãnh vực thần thoại đã được đưa vào triết học, rồi đi vào ngôn ngữ văn chương và sau cùng vào ngôn ngữ nói, xa lạ đến độ phản nghĩa với từ ngữ «ethos» và nó không được ngôn ngữ Kinh thánh biết đến. Nếu trong những phân tích hiện nay về các bản văn Kinh thánh chúng ta có dùng hạn từ «ethos», mà Bản dịch Bảy Mươi và Tân ước biết đến, thì chúng ta làm thế bởi ý nghĩa chung của từ ấy trong triết học và thần học, với nội dung bao hàm các lãnh vực phức hợp giữa thiện và ác, lệ thuộc vào ý muốn con người và qui phục các lề luật của lương tâm và tính mẫn cảm của «tâm hồn» con người. Ngoài việc là tên riêng của một nhân vật thần thoại, «eros» trong các văn phẩm của Platon còn có một ý nghĩa triết học [1] xem ra khác với ý nghĩa chung và cũng khác với ý nghĩa thường được gán cho nó trong văn chương. Dĩ nhiên, chúng ta phải xem xét tại đây cái thang bậc các ý nghĩa khác biệt nhau rất tinh tế, liên quan đến hoặc là nhân vật thần thoại, hoặc là nội dung triết học, hoặc nhất là quan điểm «xác thân» hay «dục tình». Xét thấy có nhiều ý nghĩa rộng rãi như thế, chúng ta nên chăng cũng lượng giá những gì liên hệ tới «ái tình/eros» [2] và được cho là «dâm ô/erotico», với những cách thức khác nhau như vậy.


2. Theo Platon, «eros» đại diện cho sức mạnh tiềm ẩn bên trong con người, lôi kéo con người hướng đến tất cả những gì là thật, tốt và đẹp (chân, thiện, mỹ). Sự «lôi cuốn» này trong trường hợp đó cho thấy sức mãnh liệt của một hành động chủ quan của tinh thần con người. Ngược lại, theo ý nghĩa thông thường – cũng như trong văn chương – «sự lôi cuốn» này dường như trước hết có bản chất nhục dục. Nó khêu gợi cả hai người, đàn ông và đàn bà, hướng về nhau, đến gần nhau, giao hợp thân xác, điều mà St 2,24 nói tới.


Vấn đề ở đây là trả lời cho câu hỏi liệu «eros» có hàm chứa cùng ý nghĩa như trong bản tường thuật Kinh thánh (nhất là trong St 2,23-25) hay không, trong đó xác nhận chắc chắn sự lôi cuốn lẫn nhau và ơn gọi vĩnh cửu của con người – nhờ giới tính khác biệt của nam và nữ - hướng tới nên «một xương một thịt», đồng thời cũng phải thể hiện sự hiệp nhất-hiệp thông các ngôi vị. Và chính nhờ sự giải thích «eros» này (và cùng với mối quan hệ của nó với ethos) mà cách hiểu của chúng ta về «dục vọng» (concupiscenza), như diễn từ trên núi nói tới, cũng có được tầm quan trọng nền tảng.


3. Dường như trong ngôn ngữ chung người ta thường xét đến trước hết ý nghĩa «tâm lí học» của «dục vọng» như chúng ta đã định nghĩa trước đây, và cũng có thể gọi là ý nghĩa «tình dục học». Chúng tự giới hạn trong những tiền đề của chú giải theo lối chủ nghĩa duy tự nhiên, mang xu hướng nặng tính xác thể («somatica») và nhục dục (sensualistica) của dục tình con người. (Vấn đề ở đây dẫu sao cũng không phải là làm giảm thiểu giá trị của những nghiên cứu khoa học trong lãnh vực này, nhưng muốn lưu ý coi chừng mối nguy hiểm của chủ trương giản lược thực tại toàn thể vào chỉ một khía cạnh (riduttivismo) và loại trừ mọi khía cạnh khác được cho là thứ yếu (esclusivismo). Mà, theo nghĩa tâm lí học và tình dục học, thì dục vọng (concupiscenza) chỉ cái hướng chiều mãnh liệt nơi chủ thể hướng đến đối tượng bởi đặc tính nhục cảm của nó (giá trị nhục cảm). Sở dĩ hướng chiều đó nơi chủ thể mãnh liệt là vì sự «lôi cuốn» đặc thù ấy trải rộng tầm thống trị của nó trên cả lãnh vực cảm xúc của con người và liên hệ tới «thân xác» của họ (thể xác của người đàn ông và của người đàn bà). Trong diễn từ trên núi, khi chúng ta nghe nói về «dục vọng» của con người đang nhìn «người đàn bà mà thèm muốn», những lời này – hiểu theo nghĩa tâm lí học (tình dục học) – liên hệ đến lãnh vực những hiện tượng mà trong ngôn ngữ thông thường được định loại là «dâm ô» («erotico»). Trong giới hạn của lời tuyên bố Mt 5,27-28 vấn đề chỉ là hành vi nội tâm, trong khi tính chất «dâm ô» trên hết được dùng để chỉ những cung cách hành động và cư xử đối với nhau giữa người đàn ông và người đàn bà, là những hiển lộ bên ngoài của chính các hành vi thấp hèn đó. Tuy nhiên, có vẻ chắc chắn – là khi lí luận như thế – ta phải coi «dâm ô» («erotico») gần như tương đương với những gì «phát sinh ra từ nỗi thèm muốn» (và phục vụ cho việc thỏa mãn chính dục vọng xác thịt). Nếu quả là như thế, thì những lời của Đức Kitô theo Mt 5,27-28 có lẽ sẽ diễn tả một phán xét tiêu cực đối với những gì là «dâm ô» và, đồng thời là một lời cảnh cáo nghiêm khắc chống lại «eros» hướng đến tâm hồn con người.


4. Tuy nhiên, chúng ta đã nói rằng từ «eros» có nhiều biến thái ngữ nghĩa. Do đó, muốn xác định mối tương quan của lời tuyên bố của diễn từ trên núi (Mt 5,27-28) với lãnh vực rộng lớn những hiện tượng gọi là «dâm ô» (tức là, những hành vi và thái độ của người nam và người nữ đối với nhau nhờ đó họ đến gần nhau và kết hợp với nhau mật thiết nên «một xương một thịt» (x. St 2,24)), ta cần phải xem xét nhiều biến thái ngữ nghĩa khác nhau của «eros». Có thể là trong phạm vi của khái niệm «eros» – khi xét tới ý nghĩa của nó theo Platon – có chỗ cho ethos, cho các nội dung về đạo đức học và cách gián tiếp cả thần học nữa; những nội dung này, trong quá trình phân tích của chúng ta, đã được nêu lên qua lời mời gọi của Đức Kitô hướng đến «tâm hồn» con người trong diễn từ trên núi. Biết những biến thái ngữ nghĩa của «eros» và biết những gì mà, trong kinh nghiệm và những mô tả đa dạng về con người, trong các miền địa dư và văn hóa khác nhau qua các thời đại, được định nghĩa là «khiêu dâm» (erotico), cũng có thể giúp ta hiểu sự phong phú phức tạp và đặc biệt của «tâm hồn», là điều Đức Kitô nói đến trong tuyên bố của Người trong Mt 5,27-28.


5. Nếu chúng ta chấp nhận «eros» có nghĩa là sức mạnh tiềm ẩn bên trong «lôi cuốn» con người hướng tới cái thật, cái tốt và cái đẹp, thì sẽ thấy trong phạm vi khái niệm này mở ra một con đường dẫn đến điều mà Đức Kitô muốn diễn tả trong diễn từ trên núi. Những lời trong Mt 5,27-28, nếu như đó là một lời kết án tâm địa con người, thì hơn thế nữa, đồng thời còn là một lời kêu gọi nói với tâm hồn con người. Lời mời gọi ấy chính là phạm trù đạo đức (ethos) của ơn cứu chuộc. Lời mời gọi hướng tới chân, thiện, mỹ trong nền đạo đức của ơn cứu chuộc, đồng thời có nghĩa là lời mời gọi tất yếu phải chiến thắng những gì nảy sinh từ dục vọng với ba mặt của nó. Nhưng nó cũng có nghĩa là ta có thể và tất yếu phải biến đổi những gì mà dục vọng xác thịt đã làm ra nặng nề. Hơn thế nữa, nếu những lời của Mt 5,27-28 là tiếng gọi ấy, thì điều đó có nghĩa là, trong phạm vi liên quan tới eros, «ái tình/eros»«đạo đức/ethos» không phân rẽ nhau, không đối nghịch nhau, nhưng được kêu gọi gặp gỡ nhau trong tâm hồn con người và, nhờ cuộc gặp gỡ này, mà sinh hoa trái. Mô thức (forma) của những gì thuộc «ái dục» (bởi thế «erotico» không còn được chuyển ngữ chỉ như là dâm ô, khiêu dâm) cũng đồng thời là mô thức của ethos, tức là những gì liên quan đến «đạo đức».


6. Khẳng định đó rất quan trọng đối với nền đạo đức (ethos) và đối với cả đạo đức học (etica). Thật vậy, ý niệm đạo đức học rất thường gắn liền với một ý nghĩa «tiêu cực», vì nó gắn liền với những luật lệ, giới răn và cả lệnh cấm. Nói chung chúng ta có xu hướng xem những lời của diễn từ trên núi nói về «dục vọng» («nhìn ... mà thèm muốn») chỉ như là một lệnh cấm, một lệnh cấm trong lãnh vực «eros» (nghĩa là lãnh vực «ái dục/erotica»). Và rất thường chúng ta chỉ bằng lòng với việc hiểu như thế, mà không chịu tìm cách làm hiển lộ những giá trị thật sâu sắc và cốt yếu mà mệnh lệnh ấy hàm chứa, và quả quyết. Mệnh lệnh ấy không chỉ bảo vệ, nhưng còn phơi bày và giải phóng những giá trị ấy, nếu chúng ta học mở «lòng» mình ra đối với chúng.


Trong diễn từ trên núi Đức Kitô dạy chúng ta điều ấy và Người qui hướng tâm hồn ta về những giá trị đó.

 ************************

[1] Theo Platon, con người, đứng ở giữa thế giới của cảm giác và thế giới của Ý tưởng, đã được tiền định phải chuyển từ thế giới thứ nhất sang thế giới thứ hai. Tuy nhiên, thế giới của Ý tưởng tự mình không thể vượt trên thế giới của cảm giác: chỉ có Eros, sinh đồng thời (congenito) với con người, mới có thể làm được điều đó. Khi con người bắt đầu linh cảm sự hiện hữu của các Ý tưởng nhờ chiêm ngắm những đối tượng đang hiện hữu trong thế giới cảm giác, nó đón nhận cái xung lực từ Eros, hay đúng hơn, từ nỗi khao khát các Ý tưởng tinh tuyền. Thật ra, Eros là khuynh hướng của con người «dục lạc» hay «nhạy cảm» hướng lên cái siêu việt: là sức mạnh hướng linh hồn lên thế giới Ý tưởng. Trong tác phẩm Simposio, Platon mô tả các giai đoạn Eros hoạt động như thế: Eros nâng linh hồn con người lên từ vẻ đẹp của một cơ thể (hay thân xác) riêng biệt đến vẻ đẹp của mọi thân xác, từ đó hướng đến cái đẹp của tri thức và sau cùng đến chính Ý tưởng Đẹp (x. Simposio 211; Repubblica 514).

Eros không hoàn toàn là người cũng không hoàn toàn là thần linh: là một cái gì đó đứng giữa hai thế giới (daimonion) và là trung gian. Đặc tính chánh yếu của Eros là khát vọng và thèm muốn trường cửu. Cả khi như là trao ban, Eros vẫn còn đó nỗi «thèm muốn chiếm hữu», nhưng nó khác với ái tình thuần túy nhục dục vì nó hướng lên cái siêu phàm.

Theo Platon, các vị thần linh không yêu bởi lẽ các ngài không cảm thấy thèm muốn, vì hết thảy các vị đã được thỏa mãn mọi khát vọng. Thế nên, các ngài chỉ có thể là đối tượng được yêu mến, mà không là chủ thể của tình yêu (Simposio 200-201). Bởi thế, các ngài không có quan hệ trực tiếp với con người. Chỉ nhờ trung gian của Eros mới có một tương quan gắn bó nào đó (Simposio 203). Do đó, Eros là con đường dẫn con người đến với thần linh, chứ không phải ngược lại.

Thế nên, khát vọng hướng tới siêu việt là một yếu tố cốt yếu của quan niệm Platon về Eros, một quan niệm vượt trên chủ thuyết nhị nguyên cực đoan về thế giới Ý tưởng và thế giới cảm giác. Eros giúp đi từ thế giới này sang thế giới kia. Bởi thế, đó là một hình thức trốn chạy thế giới vật chất, vốn là điều mà linh hồn buộc phải chối bỏ, bởi lẽ cái đẹp của một chủ thể khả giác chỉ có giá trị khi dẫn đến cái cao cả hơn.

Tuy nhiên, theo Platon, Eros vẫn luôn là tình yêu vị kỉ (hay qui ngã). Nó có xu hướng chinh phục và chiếm hữu đối tượng, một đối tượng giá trị nào đó. Yêu cái thiện hảo có nghĩa là ước muốn chiếm hữu nó mãi mãi. Tình yêu luôn là một khao khát sự bất tử và cả điều đó nữa cũng biểu lộ đặc tính qui ngã của Eros (x. A. Nygren, Êros et Agapé. La notion chrétienne de l’amour et ses transformations, Aubier, Paris 1962, pp. 180-200).

Đối với Platon, Eros là sự chuyển tiếp từ nhận thức sơ đẳng sang nhận thức sâu sắc hơn. Đồng đó là khát vọng chuyển tiếp từ «cái không hiện hữu», và là cái xấu, đến cái «hiện hữu viên mãn», và cũng là cái tốt (x. M. Scheler, Amour et connaissance, in Le sens de la souffrance, suivi de deux autres essais, Aubier, Paris s.d., p. 145).

[2] X. vd. C.S. Lewis, Eros in The Four Loves, Harcourt Brace, New York 1960, pp.131-133, 152, 159-160; P. Chauchard, Vices des vertus, vertus des vices, Mame, Paris 1965, p.147.

 

Lm. Louis Nguyễn Anh Tuấn chuyển ngữ

Lên đầu trang
Đang truy cập: 64
Tổng lượt truy cập: 4595449
GIA ĐÌNH NAZARETH VIỆT NAM
Email: giadinhnaza@gmail.com



Suy niệm Tin Mừng, Suy niệm Thơ Tin Mừng, Gia Đình Nazareth VN, Cộng Đoàn Gia Đình Chúa, Thần Học Thân Xác Giáo Hội Việt Nam, Hôn Nhân Gia Đình, Thiết kế website, Bảo trì website, Quản trị website, Thay đổi giao diện website, Thêm chức năng cho website,